"વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર" ની આવૃત્તિઓ વચ્ચેનો તફાવત

નાનું
સંદર્ભ પરિમાણ સુધાર્યું.
નાનું (wikidata interwiki)
નાનું (સંદર્ભ પરિમાણ સુધાર્યું.)
મૂળ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ડિઝાઇન 1960ના દાયકાની શરુઆતમાં મિનોરુ યામસાકીએ તૈયાર કરી હતી, જેમાં 110 માળના આ ટ્વીન ટાવર્સ માટે ટ્યુબ ફ્રેમના માળખા આધારિત ડિઝાઇનનો ઉપયોગ થયો હતો. આ પ્રોજેક્ટ માટેની મંજૂરી મેળવવા માટે ન્યૂ યોર્ક અને ન્યૂ જર્સીની પોર્ટ ઓથોરિટી હડસન એન્ડ મેનહટન રેલરોડને હસ્તગત કરવા સંમત થઈ હતી, જે બાદમાં પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હડસન (પીએટીએચ (PATH)) બની હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો શિલાન્યાસ {{Nowrap|August 5}}, 1966ના રોજ કરવામાં આવ્યો હતો. નોર્થ ટાવર (1) {{Nowrap|December 1970}}માં પૂરો કરાયો હતો અને સાઉથ ટાવર (2)નું નિર્માણ {{Nowrap|July 1971}}માં પુરું થયું હતું. બાંધકામ પ્રોજેક્ટમાં મોટાપાયે ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું અને આ માટીનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનની પશ્ચિમ દિશામાં બેટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
 
આ સંકુલ ન્યૂ યોર્ક સિટીના મુખ્ય ફાઇનાન્શિયલ વિસ્તારના મધ્યમાં આવેલું હતું અને તેમાં 13.4 મિલિયન ચોરસફૂટ (1.24 મિલિયન મીટર<sup>2</sup>) ઓફિસ સ્પેસ હતી.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E4D81030F935A35752C0A9649C8B63 |title=Commercial Property; In Office Market, a Time of Uncertainty |work=The New York Times |author=Holusha, John |date=January 6, 2002 |accessdateaccess-date=November 21, 2008}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m3601/is_30_48/ai_83762552 |title=Ford recounts details of Sept. 11 |work=Real Estate Weekly |date=February 27, 2002 |publisher=BNET |accessdateaccess-date=January 3, 2009|archiveurl=http://archive.is/qM4E|archivedate=May 26, 2012}}</ref> વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ રેસ્ટોરાં 1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (નોર્થ ટાવર)ના 106માં અને 107માં માળે આવેલી હતી, જયારે ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ ઓબ્ઝર્વેશન ડેક 2 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (સાઉથ ટાવર)ના 107માં માળે આવેલી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની બીજી ઇમારતોમાં મેરિયોટ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, 4 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, 5 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, 6 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર કે જેમાં અમેરિકાના કસ્ટમ વિભાગની ઓફિસો હતી, તેનો સમાવેશ થતો હતો. આ તમામ ઇમારતોનું 1975 અને 1981ની વચ્ચે નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. અંતિમ નિર્માણ પામેલી ઇમારતમાં 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો સમાવેશ થતો હતો, તેનું 1985માં નિર્માણ કરાયું હતું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં {{Nowrap|February 13}}, 1975માં આગ લાગી હતી અને {{Nowrap|February 26}}, 1993માં બોંબમારો થયો હતો. 1998માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું ખાનગીકરણ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો અને આ ઇમારતોને સંચાલન માટે ખાનગી કંપનીઓને ભાડાપટ્ટે આપવામાં આવી હતી અને {{Nowrap|July 2001}}માં સિલ્વરસ્ટેન પ્રોપર્ટીઝને ભાડે આપવામાં આવી હતી.
 
11 સપ્ટેમ્બર 2001ની સવારે અલ-કાયદાના ત્રાસવાદીઓએ હુમલો કર્યો હતો. અપહરણકર્તાઓએ એક સંકલિત ત્રાસવાદી હુમલામાં 767 જેટ્સ પ્રકારના બે વિમાનોને આ સંકુલના બંને ટાવર સાથે અથડાવ્યા હતા. 56 મિનિટની આગ પછી સાઉથ ટાવર (2) તુટી પડ્યો હતો અને તેના અડધા કલાક પછી નોર્થ ટાવર (1) ધરાશાયી બન્યો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પરના આ હુમલામાં 2,752 લોકોના મોત થયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/ny_local/2010/01/07/2010-01-07_eight_years_after_world_trade_center_attack_two_more_911_victims_identified_.html|title=Eight years after World Trade Center attack, two more 9/11 victims identified|date=January 17, 2010|newspaper=NY Daily News|accessdateaccess-date=August 29, 2010 | location=New York | first=Stephanie | last=Gaskell}}</ref> 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ઇમારત આ જ દિવસે પછી તુટી પડી હતી અને બીજા ઇમારતો તૂટી પડી ન હતી, પરંતુ તેમાં સમારકામ થઈ શકે તેટલું નુકસાન થયું હતું અને તેથી તેને તોડી પાડવામાં આવી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળ પર કાટમાળને દૂર કરવાની કામગીરીમાં આઠ મહિનાનો સમય લાગ્યો હતો. આ સ્થળ પરની પ્રથમ નવી ઇમારત 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર છે. જેને {{Nowrap|May 2006}}માં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. પુનઃનિર્માણ પ્રક્રિયાની દેખરેખ રાખવા {{Nowrap|November 2001}}માં સ્થાપવામાં આવેલી લોઅર મેનહટન ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશને (એલએમડીસી (LMDC))સાઇટ પ્લાન અને સમારકની ડિઝાઇનની પસંદગી કરવા માટે વિવિધ સ્પર્ધાનું આયોજન કર્યું હતું. ડેનિયલ લાઇબ્સકિન્ડે તેયાર કરેલી મેમરી ફાઇન્ડેશનની ડિઝાઇનને માસ્ટર પ્લાન તરીકે પસંદ કરવામાં આવી હતી, જેમાં {{convert|1776|ft|m|0|adj=on}}[[ફ્રિડમ ટાવર|એક વર્લ્ડ ટ્રેન્ડર સેન્ટર]], ચર્ચ સ્ટ્રીટ પરના ત્રણ ઓફિસ ટાવર્સ અને માઇકલ એરાદે તૈયાર કરેલા સ્મારકનો સમાવેશ થાય છે.
 
==આયોજન અને બાંધકામ ==
અગાઉ ફઝલુર ખાને રજૂ કરેલી ટ્યુબ ફ્રેમ ડિઝાઇન એક નવો અભિગમ હતો, જેમાં બિલ્ડિંગના વજનને ટેકો આપવા આંતરિક રીતે સ્થંભ નાંખવાની પરંપરાગત પદ્ધતિને જગ્યાએ ઓપન ફ્લોર પ્લાન શક્ય બન્યો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટાવર્સમાં વીયરેન્ડીલ ટ્રસીસ તરીકે ઓળખાતા ઊંચી મજબુતાઈ અને વજન વહન ક્ષમતા ધરાવતા પેરિમીટર સ્ટીલ સ્થંભનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સ્થંભને દિવાલનું મજબૂત, નક્કર માળખું બનાવવા એકબીજા સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા, જે પવનના વજન જેવા બાહ્ય વજન માટે સપોર્ટ આપે છે અને ગુરુત્વાકર્ષણ વજનને મુખ્ય સ્થંભોમાં વહેંચી નાંખે છે. આ પરિમિત માળખામાં દરેક બાજુએ 59 સ્થંભ હતા અને તેના બાંધકામ માટે પ્રિફેબ્રિકેટેડ મોડ્યુલરનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો હતો. દરેક મોડ્યુલર ત્રણ સ્થંભના અને ત્રણ માળની ઊંચાઈના હતો અને તે [[wikt:spandrel|સ્પાન્ડ્રેલ]] પ્લેટથી જોડાયેલા હતા.<ref name="ncstar1-1-p10">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1 (2005), પાનું 10</ref> ફેબ્રિકેશન શોપની બહાર મોડ્યુલર બનાવવા માટે સ્પાન્ડ્રેલ પ્લેટનું સ્થંભ સાથે વેલ્ડિંગ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાનું 8</ref> આજુબાજુના મોડ્યુલ્સને સ્થંભ અને ચોકઠાના મધ્ય ભાગ સાથે વિવિધ જોડાણથી જોડવામાં આવ્યા હતા. ચોકઠાની પ્લેટ દરેક માળ પર આવેલી હતી અને અને તેનાથી વિવિધ સ્તંભ વચ્ચે શીયર દબાણમાં ઘટાડો થતો હતો અને તેનાથી બાહ્ય વજન સામે સ્થંભ પ્રતિકાર કરી શકતા હતા. મોડ્યુલ્સ વચ્ચેના સાંધા ઊભા રાખવામાં આવ્યા હતા, જેથી નજીકના મોડ્યુલ્સ વચ્ચેના સ્થંભના જોડાણો એક માળ પર આવે નહીં.<ref name="ncstar1-1-p10"></ref>
 
ટાવર્સના મધ્ય ભાગમાં એલિવેટર અને યુટિલિટી શાફ્ટ, આરામખંડ, ત્રણ નિસરણી અને બીજી સપોર્ટ જગ્યા આવેલી છે. દરેક ટાવરનો સ્ટીલ અને કોન્ક્રીક્ટના સંયુક્ત માળખા<ref>{{Cite book|editor1-first=Monty |editor1-last=Finniston |editor2-first=Trevor |editor2-last=Williams |editor3-first=Christopher |editor3-last=Bissell |title=Oxford Illustrated Encyclopedia of Invention and Technology |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-869138-6 |page=322 |chapter=Skyscraper |quote=Modern skyscrapers such as the World Trade Center, New York, have steel and concrete hull-and-core structures. The central core–a reinforced concrete tower–contains lift shafts, staircases, and vertical ducts. From this core, the concrete and steel composite floors span on to a steel perimeter structure; a lightweight aluminium and glass curtain wall encloses the building. This type of construction is the most efficient so far designed against wind forces.}}</ref><ref>{{Cite web|first=Katherine |last=Stroup |title=‘Painful and Horrible’ |url=http://www.msnbc.msn.com/id/3069641/ |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070306020115/http://www.msnbc.msn.com/id/3069641/ |work=MSNBC |publisher=Newsweek |location= |date=September 13, 2001 |archivedate=March 6, 2007 |quote=Still, Robertson, whose firm is responsible for three of the six tallest buildings in the world, feels a sense of pride that the massive towers, supported by a steel-tube exoskeleton and a reinforced concrete core, held up as well as they did—managing to stand for over an hour despite direct hits from two massive commercial jetliners. |accessdateaccess-date=July 31, 2009}}</ref>થી સજ્જ મધ્યભાગ 87 બાય 135 ફૂટ (27 બાય 41 મીટર)ના લંબચોરસ વિસ્તારમાં હતો અને તેમાં ટાવરના તળિયાના ભાગથી ટોચના ભાગ સુધીના સ્ટીલના 47 સ્તંભ હતા. પરિમિતિ અને મધ્યભાગ વચ્ચેની વિશાળ અને સ્થંભ મુક્ત જગ્યાને પ્રિફેબ્રિકેટેડ તળિયાથી જોડવામાં આવેલી હતી. ભોંયતળીયું તેના પોતાના વજનને તેમજ જીવંત વજનને ટેકો આપતું હતું, તેનાથી બાહ્ય દિવાલોને પાર્શ્વીય સ્થિરતા મળતી હતી અને બાહ્ય દિવાલો વચ્ચે વિન્ડ લોડની વહેંચણી થઈ જતી હતી.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાંના 8–9</ref> {{convert|4|in|cm}}ના જાડા અને હળવા વજનના કોન્ક્રીટ સ્લેબ સાથે ફ્લોરને ફ્લુટેડ સ્ટીલ ડેક પર બનાવવામાં આવ્યું હતું. હળવા વજનના માળખા અને મુખ્ય માળખાની ગ્રીડથી ફ્લોરને સપોર્ટ મળતો હતો. પરિમિત સાથે જોડાયેલું સપોર્ટ માળખુ વૈકલ્પિક સ્થંભ પર હતું અને તે 6 ફૂટ આઠ ઇંચ (2.03 મીટર) સેન્ટરમાં હતું. સહાયક માળખાના ઉપરના તારને બાહ્ય બાજુએ ચોકડા સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા અને તેની ચેનલને બાહ્ય બાજુ પરના મુખ્ય સ્થંભ સાથે જોડવામાં આવી હતી. તળીયાને વિસ્કોઇલાસ્ટિક ડેમ્પર્સ સાથે પરિમિત ચોકઠાની પ્લેટ સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી બિલ્ડિંગમાં રહેતા લોકોને અનુભવ થતી અસ્થિરતાની માત્રામાં ઘટાડો કરવામાં મદદ મળી હતી. સંમિશ્ર ગતિવિધીના જોડાણ સાથે સહાયક ચોકઠાથી {{convert|4|in|mm|sing=on}}ની જાડી અને હળવા વજનની કોન્ક્રીટ ફ્લોર સ્લેબને જોડવામાં આવી હતી.<ref name="NIST NCSTAR 1 2005, p. 10">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાનું 10</ref>
 
ઇમારતોના 107માં માળથી છેક ટોચના માળ સુધી આવેલી હેટ ટ્રસીસ (અથવા ‘આઉટટ્રીગર ટ્રસ’)ને દરેક ઇમારતના ઊંચા કમ્યુનિકેશન એન્ટેનાને સપોર્ટ આપવા માટે ડિઝાઇન કરાઈ હતી.<ref name="NIST NCSTAR 1 2005, p. 10"></ref> માત્ર 1 ડબલ્યુટીસી (WTC) (નોર્થ ટાવર)માં વાસ્તવમાં એન્ટેના બેસાડવામાં આવેલું છે અને તેને 1978માં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/New York/sfeature/sf_building.html |title=New York: A Documentary Film - The Center of the World (Construction Footage) |publisher = Port Authority / PBS |accessdateaccess-date=May 16, 2007}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> ટ્રસ સિસ્ટમમાં છ ટ્રસ, લાંબી ધરી અને ટૂંકી ધરીનો સમાવેશ થાય છે. આ ટ્રસ સિસ્ટમ પરિમિતિ અને મુખ્ય સ્થંભો વચ્ચે વજનની વહેંચણી કરે છે અને ટ્રાન્સમિશન ટાવરને ટેકો આપે છે.<ref name="NIST NCSTAR 1 2005, p. 10"></ref>
 
આગ પ્રતિરોધ પદાર્થ સાથે સ્ટીલ અને પેરિમીટર સ્થંભનો ઉપયોગ કરીને ડિઝાઇન કરાયેલી ટ્યુબ ફ્રેમને કારણે માળખાનું વજન તુલનાત્મક રીતે ઓછું રહ્યું હતું, જે સ્ટીલના માળખાના આગ પ્રતિરોધક સિસ્ટમ માટેના જાડા અને ભારે માળખું ધરાવતા એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગ જેવા પરંપરાગત માળખાની સરખામણીમાં પવનની પ્રતિક્રિયામાં વધુ ઝુલે છે.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાનું 138</ref> ડિઝાઇન પ્રક્રિયા દરમિયાન વિન્ડ ટનલ ટેસ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટાવર્સ હવાના દબાણનો પ્રતિરોધ કરી શકે છે કે નહીં અને આવા દબાણ સામે માળખુ કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તેની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1A (2005), પાનું 65</ref> ઇમારતના રહેવાસીઓ કેટલી અસ્થિરતાને સહન કરી શકે તેની પણ ચકાસણી કરવા પ્રયોગો કરવામાં આવ્યો હતા, પરંતુ ઘણા લોકોને ચક્કર આવવાનો અને બીજી હાનિકારક અસરોનો અનુભવ થયો હતો.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાંના 139–144</ref> કેટલાક આંચકાઓને શોષવા માટે વિસ્કોઇલાસ્ટિક ડેમ્પર વિકસાવવા ચીફ એન્જિનિયો પૈકીના એક લેસ્લી રોબર્ટસનએ કેનેડીયન એન્જિનિયર એલાન જી. ડેવેનપોર્ટ સાથે કામ કર્યું હતું. ફ્લોરના માળખા અને પેરિમિટર કોલમના જોઇન્ટના માળખામાં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા વિસ્કોઇલાસ્ટીક ડેમ્પર્સ અને બીજા માળખાગત સુધારાને કારણે આ ઇમારતના ઝોલાનું પ્રમાણ ઘટીને સ્વીકાર્ય સ્તરે આવ્યું હતું.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાંના 160–167</ref>
વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટની જગ્યા પુરાણ કરેલી નીચાણવાળી જમીન પર આવેલી હતી અને ત્યાં જમીનનું તળિયુ {{convert|65|ft|m}} નીચું હતું.<ref name="iglauer">{{Cite news|url=http://www.New Yorker.com/archive/1972/11/04/1972_11_04_130_TNY_CARDS_000308769 |title=The Biggest Foundation |author=Iglauer, Edith |date=November 4, 1972 |work=The New Yorker}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું બાંધકામ કરવા હડસન નદીના પાણીને દૂર રાખવા માટે સાથોસાથ વેસ્ટ સ્ટ્રીટની આજુબાજુ સ્લરી વોલ સાથે ‘બાથટબ’નું બાંધકામ કરવું જરૂરી હતું.<ref>{{Cite news|title=Tall Towers will Sit on Deep Foundations |last=Kapp |first=Martin S |publisher=Engineering News Record |date=July 9, 1964}}</ref> પોર્ટ ઓથોરિટીના મુખ્ય ઇજનર જોહન એમ કાઇલ જુનિયરે પસંદ કરેલી સ્લરી મેથલમાં ખાડો ખોદવાનો અને ખોદકામ આગળ વધે ત્યારે બેન્ટોનાઇટ અને પાણીના ‘સ્લરી’ મિક્સર સાથે આ જગ્યાનું પુરાણ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી જમીનના પોલાણને પૂરી શકાય છે અને ભૂગર્ભજળને દૂર રાખી શકાય છે. ખાડો ખોદવામાં આવ્યા બાદ સ્ટીલનું પાંજરું તેમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં કોન્ક્રીટ માલ નાંખવામાં આવ્યો હતો, જેથી ‘સ્લરી’ને દૂર રાખી શકાય છે. સ્લરી વોલનું બાંઘકામ કરતા 14 મહિના લાગ્યા હતા. આ સ્થળ પર જમીનમાં ખોદકામ કરવા માટે આ દિવાલ જરૂરી હતી.<ref name="gillespie-p68">ગિલેસ્પી (1999), પાનું 68</ref> ખોદકામમાંથી બહાર આવેલા 1.2 મિલિયન ક્યુબિક યાર્ડ (917,000 મીટર<sup>3</sup>) માટીનો ઉપયોગ (અન્ય પૂરાણ અને કાદવ સહિત) બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ કરવા વેસ્ટ સ્ટ્રીટની મેનહટન શોરલાઇનને લંબાવવા માટે કરાયો હતો.<ref name="gillespie-p71">ગિલેસ્પી (1999), પાનું 71</ref><ref>{{Cite news|title=New York Gets $90&nbsp;Million Worth of Land for Nothing |publisher=Engineering News Record |date=April 18, 1968}}</ref>
 
જાન્યુઆરી 1967માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વિવિધ સ્ટીલ સપ્લાયર્સને 7.4 કરોડ ડોલરના કોન્ટ્રાક્ટ આપ્યા હતા અને સ્ટીલ કામ માટે કાર્લ કોચની નિમણુક કરવામાં આવી હતી.<ref name="nyt-1967jan24">{{Cite news|title=Contracts Totaling $74,079,000 Awarded for the Trade Center |work=The New York Times |date=January 24, 1967}}</ref> આ પ્રોજેક્ટના બાંધકામ પર નજર રાખવા માટે {{Nowrap|February 1967}}માં ટિશમેન રિયલ્ટી એન્ડ કન્સ્ટ્રક્શનની નિમણુક કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|title=Trade Center Job To Go To Tishman |author=Kihss, Peter |work=The New York Times |date=February 27, 1967}}</ref> નોર્થ ટાવર્સની બાંધકામ કામગીરી {{Nowrap|August 1968}}માં ચાલુ થઈ હતી, જ્યારે સાઉથ ટાવર્સની બાંધકામ કામગીરી {{Nowrap|January 1969}} સુધીમાં ચાલી રહી હતી.<ref name="pbstimeline">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/New York/timeline/index.html |title=Timeline: World Trade Center chronology |publisher=PBS – American Experience |accessdateaccess-date=May 15, 2007}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> હડસન ટર્મિનલ સુધી પીએટીએચ (PATH) ટ્રેનને લઈ જતી મૂળ હડસન ટ્યુબ નવું પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશન ખોલવામાં આવ્યું તે 1971 સુધી બાંધકામ પ્રક્રિયા દરમિયાન એલિવેટેડ ટનલ પર કાર્યરત રહી હતી.<ref>{{Cite news|author=Carroll, Maurice |title=A Section of the Hudson Tubes is Turned into Elevated Tunnel |date=December 30, 1968 |work=The New York Times}}</ref>
 
1 ડબલ્યુટીસી (WTC) (નોર્થ ટાવર)નો ટોપિંગ આઉટ સમારંભ {{Nowrap|December 23}}, 1970ના રોજ યોજાયો હતો જ્યારે 2 ડબલ્યુટીસી (WTC) (સાઉથ ટાવર)નો સમારંભ {{Nowrap|July 19}}, 1971ના રોજ યોજાયો હતો.<ref name="pbstimeline"></ref> નોર્થ ટાવરમાં પ્રથમ ભાડુઆતો {{Nowrap|December 1970}}માં આવ્યા હતા, જ્યારે સાઉથ ટાવર્સમાં ભાડુઆતો {{Nowrap|January 1972}}માં આવ્યા હતા.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1, પાનું xxxvi</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બંને ટાવરનું નિર્માણ થઈ ગયા બાદ પોર્ટ ઓથોરિટીનો કુલ ખર્ચ 90 કરોડ ડોલરે પહોંચ્યો હતો.<ref name="Cudahy">ક્યુડાહી (2002), પાનું 58</ref> ઉદઘાટન સમારંભ {{Nowrap|April 4}}, 1973ના રોજ યોજવામાં આવ્યો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાનું 134</ref>
7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું 1980ના દાયકામાં બાંધકામ થવાની સાથે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર કુલ સાત બિલ્ડિંગનું બન્યું હતું, પરંતુ સૌથી વધુ નોંધપાત્ર બે મુખ્ય ટાવર્સ હતા, જે 110 માળના હતા અને તેની ઊંચાઈ {{convert|1350|ft|m}} હતી, તથા તે આ સાઇટની {{convert|16|acre|m2}} કુલ જમીનમાંથી આશરે એક એકર જમીન (43,560 ચોરસફીટ)માં પથરાયેલા હતા. 1973માં પત્રકાર પરિષદમાં યામાસાકીને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે ‘શા માટે 110 માળની બે બિલ્ડિંગ બનાવવામાં આવી છે? 220 માળની એક બિલ્ડિંગ શા માટે નહીં?’ તેમણે જવાબ આપ્યો હતોઃ ‘હું માનવીય ઊંચાઈને ગુમાવવા માગતો ન હતો.’<ref>{{Cite news|url=http://www.enr.com/new/A0816.asp |archiveurl=http://web.archive.org/web/20020611065443/http://www.enr.com/new/A0816.asp |archivedate=June 11, 2002 |title=1973: World Trade Center Is Dynamic Duo of Height |publisher=Engineering News-Record |date=August 16, 1999}}</ref>
 
1972માં નિર્માણ કાર્ય પૂરું થવાની સાથે 1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (નોર્થ ટાવર) એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગના 40 વર્ષના સુધીના વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારતના રેકોર્ડને તોડીને બે વર્ષ સુધી વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત બની હતી. નોર્થ ટાવર {{convert|1368|ft|m|sing=off}} ઊંચાઈ ધરાવતો હતો અને તેના પર એન્ટેના કે માસ્ટ હતું, જેને છત પર 1978માં નાંખવામાં આવ્યું હતું અને {{convert|360|ft|m|sing=off}} ઊંચું હતું. {{convert|360|ft|m|adj=on}} ઊંચાઈ સાથેના એન્ટેના/માસ્ટ સાથે નોર્થ ટાવરની ઊંચાઈ {{convert|1728|ft|m|abbr=on}} થઈ હતી. 2 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (સાઉથ ટાવર)નું બાંધકામ 1973માં પૂરું થયું હતું અને તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઇમારત બની હતી. સાઉથ ટાવર્સની રુફટોપ ઓબ્ઝર્વેશન ડેક {{convert|1377|ft|m|abbr=on}} ઊંચાઇની હતી અને તેની ઇન્ડોર ઓબ્ઝર્વેશન ડેક {{convert|1310|ft|m|abbr=on}} ઊંચાઈ ધરાવતી હતી.<ref>{{Cite news|last=Mcdowell |first=Edwin |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802EED7133CF932A25757C0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=all |title=At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices - The |work=The New York Times |date=April 11, 1997 |accessdateaccess-date=September 12, 2009}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટાવર્સની ઊંચાઇ અંગેનો વિક્રમ થોડા સમય માટે રહ્યો હતો, શિકાગોનો સીયર્સ ટાવર સૌથી વધુ ઊંચાઇ ધરાવતો બન્યો હતો, તેનું બાંધકામ {{Nowrap|May 1973}}માં પૂરું થયું હતું અને છાપરે {{convert|1450|ft}}ની ઊંચાઇએ પહોંચ્યો હતો.<ref>{{Cite web| title=Willis Tower Building Information | url=http://www.searstower.com/propertyprofile.html | accessdateaccess-date=December 1, 2008 }}</ref>
 
110 માળમાંથી આઠ માળને મેકેનિકલ ફ્લોર લેવલ બી5/બી6 (ફ્લોર7/8, 41/42, 75/76, અને 108/109)માં ટેકનિકલ સર્વિસ માટે અલગ રાખવામાં આવ્યા હતા, તે બે માળના ચાર વિસ્તાર હતા જેમને ઇમારતમાં સમાન રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. બાકીના તમામ માળ ઓપન પ્લાન ઓફિસ માટે ખુલ્લા હતા. ટાવર્સના દરેક માળમાં {{convert|40000|sqft|m2}} ભોગવટાની જગ્યા હતી.<ref name="ruchelman-p11"></ref> દરેક ટાવરમાં 3.8 મિલિયન ચોરસફૂટ {{Nowrap|350,000 m<sup>2</sup>)}} ઓફિસ સ્પેસ હતી. સાત બિલ્ડિંગના સમગ્ર સંકુલમાં 11.2 મિલિયન ચોરસફીટ 1.04 કિલોમીટર<sup>2</sup>) જગ્યા હતી.
‘વૈશ્વિક વેપાર’માં સીધી રીતે ભાગ લેતી કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ માટેના સંકુલ તરીકે શરૂઆતમાં નિર્માણ કરાયેલું આ બિલ્ડિંગ ધારણા મુજબ ગ્રાહકો આકર્ષવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. શરુઆતના વર્ષોમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના મુખ્ય ભાડુઆતોમાં ન્યૂ યોર્ક રાજ્ય સહિતની વિવિધ સરકારી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થતો હતો. 1980ના દાયકા પછીથી જોખમી નાણાકીય સ્થિતિ દૂર થઈ હતી અને તે પછી મોટાભાગે વોલ સ્ટ્રીટ સાથે સંકળાયેલી ખાનગી ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ ભાડૂઆત તરીકે આવી હતી. 1990ના દાયકા દરમિયાન લગભગ 500 કંપનીઓ સંકુલમાં ઓફિસો ધરાવતી હતી જેમાં મોર્ગન સ્ટેનલી, એઓન કોર્પોરેશન, સેલોમોન બ્રધર્સ જેવી નાણાકીય કંપનીઓ અને પોર્ટ ઓથોરિટી પોતાનો સમાવેશ થતો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના પાયાની જગ્યામાં ધ મોલ એટ ધ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર અને પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશન આવેલું હતું.{{Citation needed|date=October 2009}} નોર્થ ટાવર કેન્ટોર ફિટ્ઝગેરાલ્ડનું કોર્પોરેટ હેડક્વાર્ટર્સ બન્યું હતું<ref>"[http://web.archive.org/web/20000304012316/www.cantor.com/locations.htm ઓફિસ લોકેશન]." કેન્ટર ફિત્ઝગેરાલ્ડ. {{Nowrap|March 4}}, 2000. સુધારો {{Nowrap|October 4}}, 2009.</ref> અને તે પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સીનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ બન્યું હતું.<ref>"[http://web.archive.org/web/20000622214437/panynj.gov/abframe.HTM એબાઉટ ધ પોર્ટ ઓથોરિટી]." પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. {{Nowrap|June 22}}, 2000. સુધારો {{Nowrap|January 22}}, 2010.</ref>
 
આ ટાવર્સને વીજળી સેવા કોન્સોડિડેટેડ એડિસન (કોનએડ (ConEd)) 13,800 વોલ્ટ સાથે પૂરી પાડતી હતી. આ વીજપુરવઠો વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પ્રાઇમરી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેન્ટર (પીડીસી (PDC))માંથી પસાર થતો હતો અને મેકેનિકલ ફ્લોર્સ પર આવેલા ઇલેક્ટ્રીકલ સબસ્ટેશન મારફતે સમગ્ર બિલ્ડિંગને પૂરો પાડવામાં આવતો હતો. આ સબસ્ટેશન 13,800 પ્રાયમરી વોલ્ટેજને 480/277 વોલ્ટ સેકન્ડરી પાવરમાં અને પછી 120/208 વોલ્ટ જનરલ પાવરમાં ‘રૂપાંતરિત’ કરતા હતા અને તેનો લાઇટિંગ સર્વિસ માટે ઉપયોગ થતો હતો. આ સંકુલમાં ટાવરના સબલેવલ અને 5 ડબ્યુટીસી (WTC)ના છત પર ઇમર્જન્સી જનરેટર્સ પણ મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|publisher=[[Federal Emergency Management Agency]]|url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch2.pdf|accessdateaccess-date=March 8, 2007|title=World Trade Center Building Performance Study|quote=Six 1,200-kilowatt (kW) emergency power generators located in the sixth basement (B-6) level provided a secondary power supply.|format=PDF}}</ref><ref>{{Cite web|quote=E-J Electric set four generators on the roof of Tower 5, which was nine stories, as opposed to the 110-story Towers 1 and 2. E-J then ran high-voltage feeder cable to Towers 1, 2, 4 and 5, installed three substations and distributed power to the tenants.|publisher=CEE News|date=January 1, 2001 |accessdateaccess-date=March 8, 2007 |url=http://september11.ceenews.com/ar/electric_towering_security_2/index.htm |author=Fischbach, Amy Florence |title=Towering security |archiveurl = http://web.archive.org/web/20061021042017/http://september11.ceenews.com/ar/electric_towering_security_2/index.htm |archivedate = October 21, 2006}}</ref>
 
1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (નોર્થ ટાવર)ના 110માં માળે રેડિયો અને ટેલિવિઝન ટ્રાન્સમિશન ઉપકરણો આવેલા હતા. 1 ડબલ્યુટીસી (WTC)ની છત પર સંખ્યાબંધ ટ્રાન્સમિશન એન્ટેના આવેલા હતા, જેમાં ડીટીવી (DTV)ના પ્રસારણ માટે ડાઇલેક્ટ્રીક ઇન્ક દ્વારા 1999માં બાંધવામાં આવેલા 360 ફૂટ (આશરે 110 મીટર)ના સેન્ટર એન્ટેના માસ્ટનો પણ સમાવેશ થતો હતો. સેન્ટર માસ્ટમાં લગભગ તમામ એનવીસી ટીવી પ્રસારકોઃ ડબલ્યુસીબીએસ-ટીવી2 (WCBS-TV 2), ડબલ્યુએનબીસી-ટીવી4 (WNBC-TV 4), ડબલ્યુએનવાયડબલ્યુ 5 (WNYW 5), ડબલ્યુએબીસી-ટીવી 7 (WABC-TV 7), ડબલ્યુડબલ્યુઓઆર-ટીવી 9 (WWOR-TV 9) સેકૌકસ, ડબલ્યુપીઆઇએક્સ 11 (WPIX 11), ડબલ્યુએનઇટી 13 (WNET 13) નેવાર્ક, ડબલ્યુપીએક્સએન-ટીવી 31 (WPXN-TV 31) અને ડબલ્યુએનજેયુ 47 (WNJU 47) લિન્ડેનના ટીવી સિગ્નલનું વહન થતું હતું. તેમાં ચાર એનવાયસી એફએમ (NYC FM) બ્રોડકાસ્ટર્સ પણ હતા, જેમાં ડબલ્યુપીએટી-એફએમ 91.1 (WPAT-FM 93.1), ડબલ્યુએનવાયસી 93.7 (WNYC 93.9), ડબલ્યુકેસીઆર 89.9 (WKCR 89.9) અને ડબલ્યુકેટીયુ 103.5 (WKTU 103.5)નો સમાવેશ થતો હતો. છત પરનો પ્રવેશ 2 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના B1 લેવલ પર આવેલા ડબલ્યુટીસી (WTC) ઓપરેશન્સ કંટ્રોલ સેન્ટર (ઓએસીસી (OCC))ના અંકુશ હેઠળનો હતો.
[[File:Observationwtc.jpg|thumb|right|ટુ વર્લ્ડ ટ્રેન્ડ સેન્ટર્સના ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં દરરોજ અંદાજે 80,000 મુલાકાતીઓ આવતા હતા. ]]
 
વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સંકુલની મોટાભાગની જગ્યા જનતા માટે મર્યાદિત ઉપયોગની હતી, પરંતુ સાઉથ ટાવરના 107માં અને 110માં માળ પર ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઓબ્ઝર્વેટરીઝ તરીકે ઓળખાતો ઇન્ડોર અને આઉડોર જાહેર નિરીક્ષણ વિસ્તાર આવેલો હતો. 1993 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પર બોમ્બિંગ બાદ ઉમેરાયેલા સુરક્ષા પગલામાં ઓબ્ઝર્વેશન ડેકની મુલાકાત દરમિયાન મુસાકાતીઓએ સૌ પ્રથમ સુરક્ષા ચેકિંગમાંથી પસાર થવું પડતું હતું <ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9804E1DE1E3EF937A15751C0A961958260 |title=Metal Detectors, Common at Other City Landmarks, Are Not Used |author=Onishi, Norimitsu |date=February 24, 1997 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 21, 2008}}</ref> અને પછી તેમને {{convert|1310|ft|m}} ઊંચાઈએ આવેલા 107મા માળ પરના ઇન્ડોર ઓબ્ઝર્વેટરીમાં ઝડપી લઈ જવામાં આવતા હતા. પોર્ટ ઓથોરિટીએ 1995માં આ ઓબ્ઝર્વેટરીનું સમારકામ કામ કર્યું હતું અને પછી તેને સંચાલન માટે ઓગડેન એન્ટરટેઇનમેન્ટને ભાડાપટ્ટે આપવામાં આવી હતી. ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં ઉમેરાયેલા આકર્ષણમાં શહેરની ફરતે હોલિકોપ્ટર સવારીનો સમાવેશ થતો હતો. 107માં માળે આવેલી ફૂડ કોર્ટ સબવે કારની થીમને આધારે ડિઝાઇન કરાઈ હતી અને તેમાં સ્બારો અને નાથન્સના પ્રખ્યાત હોટ ડોગ મળતા હતા.<ref name="mcdowell">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802EED7133CF932A25757C0A961958260 |title=At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices |author=McDowell, Edwin |date=April 11, 1997 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 21, 2008}}</ref><ref name="darton-p152">ડાર્ટન (1999), પાનું 152</ref> જો હવામાન સારુ હોય તો મુલાકાતીઓ 107માં માળ પરના નિરીક્ષણ એરિયાથી {{convert|1377|ft|m|abbr=on}} ઊંચાઇએ 110માં માળના આઉટડોર વ્યૂઇંગ પ્લેટફોર્મ સુધી બે ટૂંકી એસ્કેલેટર રાઇડ્સનો આનંદ માણી શકતા હતા.<ref>{{Cite book|title=The Hudson River Guidebook |author=Adams, Arthur G. |year=1996 |page=87 |publisher=Fordham University Press |isbn=0823216799}}</ref> હવામાન સ્વચ્છ હોય તો મુલાકાતીઓ કોઇ પણ દિશામાં {{convert|50|mi|km}} સુધી જોઇ શકતા હતા.<ref name="mcdowell"></ref> આત્મહત્યા રોકવા માટે છત પર વ્યવસ્થા કરાઈ હતી, તે માટે વ્યૂઈંગ પ્લેટફોર્મને થોડો પાછળ રાખવામાં આવ્યો હતો અને તેના પર ઊંચી આડશ ઊભી કરાઈ હતી, જેમાં માત્ર સામાન્ય રેલિંગ હતી અને જોવાના આનંદમાં વિક્ષેપ પડતો ન હતો, જે એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગની ઓબ્ઝર્વેશન ડેક કરતા અલગ હતી.<ref name="darton-p152"></ref>
 
===વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ રેસ્ટોરાં ===
ફ્રાન્સના ઊંચા દોરડા પર ચાલવાના કરતબ કરતા ફિલિપી પેટીટ 1974માં આ બંને ટાવર્સ વચ્ચે દોરડા પર પસાર થયા હતા અને તેનું ફિલ્માંકન ''મેન ઓન ધ વાયર'' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં છે.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાનું 219</ref> બ્રુકલિન ટોય ઉત્પાદક જ્યોર્જ વિલિંગે 1977માં સાઉથ ટાવરને સર કર્યો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાનું 149</ref>
 
1983માં મેમોરિયલ ડેએ ઊંચી ઇમારતોમાં અગ્નિશમન અને બચાવ કામગીરીના પુરસ્કર્તા ડેન ગુડવીને ડબલ્યુટીસી (WTC)ના નોર્થ ટાવર પર સફળતાપૂર્વક ચડાણ કર્યું હતું. તેમના આ પરાક્રમનો હેતુ ગગનચુંબી ઇમારતોના ઉપરના માળ પર ફસાઈ જતા લોકોને બચાવવાની અક્ષમતા અંગે લોકોનું ધ્યાન દોરવાનો હતો.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/ngnews/bibliography.html#newyorkcity "સ્કાયક્રેપર્સ." ][http://www.nationalgeographic.com/ngnews/bibliography.html#newyorkcity નેશલન જીયોગ્રાફિક મેગેઝીન ][http://www.nationalgeographic.com/ngnews/bibliography.html#newyorkcity {{Nowrap|February 1989}} – ગૂડવિન, ડાન "સ્પાઇડર ડાન" વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ક્લાઇમ્બ (1983), પાનું 169]</ref><ref name="SKYSCRAPERMAN">{{cite web|url=http://skyscraperman.com/ |title=Skyscraperman|publisher=|accessdateaccess-date=2010-10-15}}</ref>
 
સાઉથ ટાવરના 107માં માળે 1995 પીસીએ (PCA) વર્લ્ડ ચેસ ચેમ્પ્યિનશીપનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE3DA1230F93AA2575AC0A963958260 |author=Byrne, Robert |title=Kasparov Gets Pressure, but No Victory |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 21, 2008 | date=September 19, 1995}}</ref>
 
જાન્યુઆરી 1998માં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો મેન્ટેનન્સ પ્રવેશ મેળવનારા માફિયા સભ્ય રાલ્ફ ગુએરિનોએ ત્રણ સભ્યોની મદદથી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના 11માં માળેથી 20 લાખ ડોલરની ચોરી કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Bringing Down the Mob: The War Against the American Mafia |author=Reppetto, Thomas |year=2007 |publisher=Macmillan |page=279 |isbn=0805086595 |url=http://books.google.com/?id=E-AFhs0RrKIC&pg=RA1-PA279 }}</ref>
 
===13 ફેબ્રુઆરી, 1975ની આગ ===
13 ફેબ્રુઆરી, 1975માં નોર્થ ટાવરના 11માં માળે ત્રણની ચેતવણીવાળી આગ ફાટી નીકળી હતી. વિવિધ માળની વચ્ચે ગોઠવવામાં આવેલી યુટિલિટી શાફ્ટના ટેલિફોન કેબલ મારફતે આ આગ 9માં અને 14માં માળ સુધી ફેલાઈ હતી. સૌથી વધુ દૂરના વિસ્તારો પરની આગને લગભગ તાકીદે ઓલવી નાંખવામાં આવી હતી અને મૂળ આગને થોડા કલાકમાં કાબુમાં લેવામાં આવી હતી. મોટાભાગનું નુકસાન 11માં માળે થયું હતું, કારણ કે આગને પેપરથી ભરાયેલા કેબિનેટ, ઓફિસ મશીન માટેના આલ્કોહોલ આધારિત પદાર્થ અને બીજા ઓફિસ ઉપકરણનું ઇંધણ મળ્યું હતું. ફાયરપ્રુફિંગને કારણે સ્ટીલ ઓગળ્યું ન હતું અને ટાવરના માળખાને કોઈ નુકસાન થયું ન હતું. આગથી થયેલા નુકસાન ઉપરાંત નીચેના કેટલાંક માળને આગ ઓલવવા માટે નાંખવામાં આવેલા પાણીથી નુકસાન થયું હતું. તે સમયે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં પાણીના છંટકાવની સિસ્ટમ ન હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/1975/02/14/nyregion/14WTC.html |title=Trade Center Hit by 6-Floor Fire |work=The New York Times |date=February 14, 1975 |accessdateaccess-date=September 11, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-8.pdf |title=The Emergency Response Operations |work=Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster |publisher=NIST |month=October | year=2005 |accessdateaccess-date=September 11, 2008|format=PDF}}</ref>
 
===26 ફેબ્રુઆરી 1993નો બોંબવિસ્ફોટ ===
{{Main|1993 World Trade Center bombing}}
 
26 ફેબ્રુઆરી,1993ના રાત્રે 12.17 કલાકે રામઝી યુસેફે રાઇડરની ટ્રકમાં {{convert|1500|lb}} વિસ્ફોટકો મૂકીને નોર્થ ટાવરના અંડરગ્રાઉન્ડ ગેરેજમાં વિસ્ફોટ કર્યો હતો.<ref>રીવે (1999), પાનું 10</ref> આ વિસ્ફોટથી પાંચ સબલેવલમાં 100 ફૂટ (30 મીટર)નો ખાડો પડી ગયો હતો, જેમાં સૌથી વધુ નુકસાન લેવલ બી1 અને બી2ને થયું હતું તેમજ લેવલ બી3ના માળખાને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું હતું.<ref>{{Cite book|title=Design, Construction, and Maintenance of Structural and Life Safety Systems (NCSTAR 1-1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |pages=xlv |author=Lew, H.S., Richard W. Bukowski, Nicholas J. Carino |month=September | year=2005}}</ref> છ લોકોના મોત થયા હતા અને બીજા 50,000 કામદારો અને મુલાકાતીઓ 110 માળના ટાવર્સમાં શ્વાસ લેવા માટે ઝઝુમવું પડ્યું હતું. નોર્થ ટાવરમાં રહેલા ઘણા લોકોને અંધારી સીડીમાંથી નીચું ઉતરવું પડ્યું હતું કારણ કે ઇમર્જન્સી લાઇટની વ્યવસ્થા ન હતી. ઘણા લોકોને સલામત જગ્યાએ પહોંચતા બે કલાક કે તેનાથી વધુ સમય લાગ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.newsweek.com/id/111113 |title=A Shaken City's Towering Inferno |author=Mathews, Tom |date=March 8, 1993 |publisher=Newsweek |accessdateaccess-date=October 26, 2008}}</ref><ref name="barbanel">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE5DC103DF934A15751C0A965958260&sec=&spon=&pagewanted=all |title=Tougher Code May Not Have Helped |author=Barbanel, Josh |date=February 27, 1993 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref>
[[File:WTC 1993 ATF Commons.jpg|thumb|right|બોંબવિસ્ફોટને કારણે ભોંયરામાં થયેલું નુકસાન ]]
બોંબવિસ્ફોટ પછી યુસેફ પાકિસ્તાન ભાગી ગયો હતો, પરંતુ {{Nowrap|February 1995}}માં ઇસ્લામાબાદમાં તેની ધરપકડ થઈ હતી અને કાર્યવાહી માટે તેને અમેરિકા લાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE0DE1E3DF93AA35751C0A963958260 |title=Fugitive in Trade Center Blast Is Caught and Returned to U.S. |author=Johnston, David |date=February 9, 1995 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ અને બીજા કાવતરામાં સંડોવણી માટે શેખ ઓમર અબ્દેલ રહેમાનને ગુનેગાર ઠેરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE4DF1E39F93BA25752C0A960958260 |title=Sheik Sentenced to Life in Prison in Bombing Plot |date=January 18, 1996 |author=Fried, Joseph P. |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ કરવા માટે યુસેફ અને ઇયાદ ઇસ્માઇલને {{Nowrap|November 1997}}માં ગુનેગાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/US/9711/12/world.trade.center/ |title=Jury convicts 2 in Trade Center blast |publisher=CNN |date=November 12, 1997 |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> 1993ના બોંબવિસ્ફોટ કેસમાં સંડોવણી માટે {{Nowrap|May 1994}}માં બીજા ચારને ગુનેગાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940525&slug=1912247 |title=In Sentencing Bombers, Judge Takes Hard Line |work=Seattle Times / AP |date=May 25, 1994 |author=Hays, Tom and Larry Neumeister |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> પ્રિસાઇડિંગ જજના જણાવ્યા અનુસાર હુમલા વખતે કાવતરાખોરનો મુખ્ય હેતુ નોર્થ ટાવરને અસ્થિર કરીને તેને સાઉથ ટાવર પર ધરાશયી કરવાનો અને આ રીતે બંને બંને ટાવર્સને ધરાશાયી કરવાનો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/US/9708/05/wtc.trial/index.html |title=Prosecutor: Yousef aimed to topple Trade Center towers |date=August 5, 1997 |publisher=CnN |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref>
 
બોંબવિસ્ફોટ પછી અસરગ્રસ્ત બનેલા માળને રિપેર કરવામાં આવ્યા હતા અને સ્થંભ માટેના માળખાગત સપોર્ટને ફરી તૈયાર કરાયો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.interfire.org/res_file/pdf/Tr-076.pdf |format =PDF |title=The World Trade Center Complex |author=Port Authority Risk Management Staff |publisher=United States Fire Administration |accessdateaccess-date=May 15, 2007}}</ref> બોંબ વિસ્ફોટ પછી સ્લરી વોલ જોખમી બની હતી અને હડસન નદીના પાણીના દબાણ સામે લેટરલ સપોર્ટ પૂરો પાડતા ફ્લોર સ્લેબને નુકસાન થયું હતું. સમગ્ર વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સંકુલને એર કન્ડિશનિંગ પૂરા પાડતા સબલેવલ બી5 પરના રિફ્રિજરેશન પ્લાન્ટને ભારે નુકસાન થયું હતું.<ref name="ennala">{{Cite journal|doi=10.1061/(ASCE)0887-3828(1994)8:4(229)|author=Ramabhushanam, Ennala and Marjorie Lynch |title=Structural Assessment of Bomb Damage for World Trade Center |journal=Journal of Performance of Constructed Facilities |volume=8 |pages=229–242 | issue=4|year=1994}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ પછી પોર્ટ ઓથોરિટીએ સ્ટેરવેલમાં ફોટોલ્યુમિનિસેન્ટ માર્કિંગ સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરી હતી.<ref>{{Cite journal|url=http://www.fpemag.com/archives/enewsletter.asp?i=16 |title=Escape from New York - The Use of Photoluminescent Pathway-marking Systems in High-Rise |author=Amy, Jr., James D. |publisher=Society of Fire Protection Engineer |journal=Emerging trends |date = December 2006|volume=Issue 8 |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> જોકે સમગ્ર સંકુલની ફાયર એલાર્મ સિસ્ટમને બદલવાની જરૂર હતી, કારણ કે મૂળ સિસ્ટમના મહત્ત્વના વાયરિંગ અને સિગ્નલિંગનો નાશ થયો હતો.<ref>{{Cite book|url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-4.pdf |format=PDF |title=Active Fire Protection Systems (NCSTAR 1-4) |publisher=National Institute of Standards and Technology |page=44 |author=Evans, David D., Richard D. Peacock, Erica D. Kuligowski, W. Stuart Dols, William L. Grosshandler |month=September | year=2005}}</ref> ટાવરના બોંબવિસ્ફોટના મૃતકોની યાદમાં તેમના નામ સાથે રિફ્લેક્ટિંગ પુલ બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9405E2D81631F935A15751C0A9649C8B63 |title=Their Monument Now Destroyed, 1993 Victims Are Remembered |author=Dwyer, Jim |work=The New York Times |date=February 26, 2002 |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> જોકે {{Nowrap|September 11}} હુમલા પછી આ સ્મારકનો નાશ થયો હતો. નવા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળ પર 9/11ના ત્રાસવાદી હુમલાના મૃતકોની યાદમાં નવું સ્મારક બનાવવાની યોજના છે.
 
===લીઝ===
1998માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ખાનગીકરણની યોજનાને મંજૂરી આપી હતી.<ref>{{Cite news |title=PA to ease WTC tax load, rent would be cut to offset hike by city |newspaper=New York Daily News |date=February 6, 2001 |author=Herman, Eric}}</ref> 2001માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ ખાનગી કંપનીને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ભાડે આપવાની દરખાસ્ત કરી હતી. બ્રુકફિલ્ડ પ્રોપર્ટીઝ કોર્પોરેશન અને બોસ્ટન પ્રોપર્ટીઝની સંયુક્ત બિડ તરીકે વોર્નાડો રિયલ્ટી ટ્રસ્ટ મારફતે બિડ કરી હતી<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9900E4DF163EF932A05752C0A9679C8B63 |title=Bidding for Twin Towers |work=The New York Times |date=January 31, 2001 |author=Bagli, Charles V. |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> તેમજ સિલ્વરસ્ટેઇન પ્રોપર્ટીઝ અને વેસ્ટફિલ્ડ ગ્રૂપને સંયુક્ત બીડ કરી હતી.<ref name="cuozzo">{{Cite news|title=Larry Lusts for Twin Towers; Silverstein has an Eye on WTC's; Untapped Retail Potential |newspaper=New York Post |date=January 30, 2001 |author=Cuozzo, Steve}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ખાનગીકરણ મારફતે તેનો શહેરના ટેક્સ રોલમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો<ref name="cuozzo"></ref> અને પોર્ટ ઓથોરિટીના બીજા પ્રોજેક્ટ માટે ભંડોળ ઊભું કરાયું હતું.<ref>{{Cite news|title=Port Authority Gets Final Bids on WTC |newspaper=New York Daily News |date=January 31, 2001 |author=Herman, Eric}}</ref> {{Nowrap|February 15}}, 2001ના રોજ પોર્ટ ઓથોરિટીએ જાહેરાત કરી હતી વોર્નાડો રિયલ્ટી ટ્રસ્ટ 99 વર્ષના ભાડાપટ્ટા માટે 3.25 અબજ ડોલર ચુકવીને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર માટેની બિડ જીતી ગયું છે.<ref>{{Cite news|title=Brookfield Loses Lease Bid |newspaper =Toronto Star |date=February 23, 2001}}</ref> સિલ્વરસ્ટેઇને તેની ઓફરને વધારીને 3.22 અબજ ડોલર કરી હોવા છતાં વોર્નાડોની બિડ 600 મિલિયન ડોલર જેટલી ઊંચી હતી. જોકે વોર્નાડોએ આ સોદામાં છેલ્લી ઘડીને ફેરફાર કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો, તેમાં 39 વર્ષના ભાડાપટ્ટાનો સમાવેશ થતો હતો. આ માગણીને પોર્ટ ઓથોરિટીએ અસ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A03E5DB113DF933A15750C0A9679C8B63&sec=&pagewanted=1a |title=As Trade Center Talks Stumble, No. 2 Bidder Gets Another Chance |author=Bagli, Charles V. |work=The New York Times |date=March 20, 2001 |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> વોર્નાડોએ પછીથી પીછેહટ કરી હતી અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરને ભાડે રાખવા માટેની સિલ્વરસ્ટેઇનની બીડને {{Nowrap|April 26}}, 2001માં સ્વીકારાઈ હતી<ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E3DA1339F934A15757C0A9679C8B63&sec=&pagewanted=1 |title=Deal Is Signed To Take Over Trade Center |author=Bagli, Charles V. |work=The New York Times |date=April 27, 2001 |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref> અને સોદો {{Nowrap|July 24}}, 2001માં થયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E0D91F3AF936A15754C0A9679C8B63&sec=&spon= |title=Leasing of Trade Center May Help Transit Projects, Pataki Says |work=The New York Times |date=July 25, 2001 |author=Smothers, Ronald |accessdateaccess-date=November 20, 2008}}</ref>
 
==ધ્વંસ==
[[File:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|thumb|right|અગ્રભાગમાં સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી સાથે આગમાં લપેટાયેલું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]
 
11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ ત્રાસવાદીઓએ અમેરિકન એરલાઇન્સની ફ્લાઇટ 11નું અપરહણ કર્યું હતું અને વિમાનને 08:46 કલાકે નોર્થ ટાવરના ઉત્તરના મોખરાના ભાગ સાથે અથડાવ્યું હતું, જેનાથી 93માં અને 99માં માળની વચ્ચે અસર થઈ હતી. સત્તર મિનિટ પછી ત્રાસવાદીઓની બીજી ટુકડીએ યુનાઇટેડ એરલાઇન્સની ફ્લાઇટ 175ના અપહરણ કરેલા વિમાનને સાઉથ ટાવર સાથે અથડાવ્યું હતું અને તેનાથી 77થી 85માં માળની વચ્ચે અસર થઈ હતી.<ref name="911commission">{{Cite web|url=http://www.9-11commission.gov/report/index.htm |title=9/11 Commission Report |publisher=The National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> ફ્લાઇટ 11થી નોર્થ ટાવરને એટલું નુકસાન થયું હતું તે લોકો માટે બહાર નીકળવાનો રસ્તો રહ્યો ન હતો, અને 1,344 લોકો ફસાઈ ગયા હતા.<ref name="102Mins">{{Cite news |archiveurl=http://www.webcitation.org/5bTftBx4s |archivedate=October 10, 2008 |last=Dwyer |first=Jim |coauthors= Lipton, Eric et al. |title=102 Minutes: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E6DC153BF935A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=&pagewanted=4 |date=May 26, 2002 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=May 23, 2008}}</ref> ફ્લાઇટ 175ની ફ્લાઇટ11ની સરખામણીમાં કેન્દ્રિત અસર વધારે હતી અને એક સ્ટેરવેલને નુકસાન થયું ન હતું. જોકે ટાવર્સ ધરાશાયી થઈ શકે પહેલા ભાગ્યે જ કોઈ લોકો સફળતાપૂર્વક તેનો ઉપયોગ કરી શકયા હતા. સાઉથ ટાવર્સના અસરગ્રસ્ત માળની સંખ્યા ઓછી હતી અને 700 કરતા ઓછા લોકો તાકીદે મૃત્યુ પામ્યા હતા અથવા ફસાઈ ગયા હતા.<ref name="NYTFatal">{{Cite news |last=Lipton |first=Eric |url=http://www.nytimes.com/2004/07/22/nyregion/study-maps-the-location-of-deaths-in-the-twin-towers.html |title=Study Maps the Location of Deaths in the Twin Towers |date=July 22, 2004 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=April 22, 2008}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> સવારના 9:50 કલાકે આગને કારણે સાઉથ ટાવર તૂટી પડ્યો હતો. વિમાન અથડાવવાને કારણે અગાઉથી નબળુ પડી ગયેલું સ્ટીલનું માળખું આગને કારણે તુટી ગયું હતો અને સમગ્ર ટાવર ધારાશાયી થયો હતો. આશરે 102 મિનિટની આગ પછી સવારના 10:28 વાગ્યે નોર્થ ટાવર ધરાશાયી થયો હતો.<ref name="nist-ncstar1">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1 (2005), પાનું 34; પાંના 45–46</ref>
 
{{Nowrap|September 11}} 2001ના રોજ 5:20 વાગ્યે<ref name="ch5"></ref> 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પડવાની શરૂઆત થઈ હતી, શરૂઆતમાં ઇસ્ટ પેન્ટહાઉસ તુટી પડ્યું હતું, તથા આ પછી બેકાબુ આગને કારણે માળખુ નિષ્ફળ જતા સમગ્ર સેન્ટર 5:21 કલાકે<ref name="ch5">[http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch5.pdf ફેમા (FEMA): વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બિલ્ડીંગ પર્ફોર્મન્સ સ્ટીડ, પ્રકરણ 5, વિભાગ 5.5.4]</ref> તુટી પડ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://wtc.nist.gov/media/NIST_NCSTAR_1A_for_public_comment.pdf |title=Final Report on the Collapse of World Trade Center Building 7 - Draft for Public Comment |publisher=NIST |pages=xxxii |month=August | year=2008 }}</ref> 3 ડબલ્યુટીસી (WTC), મેરિઓટ હોટેલ બે ટાવર્સના ધ્વંસ દરમિયાન નાશ પામી હતી. ડબલ્યુટીસી (WTC) સંકુલની બાકીની ત્રણ ઇમારતોને ભારે કાટમાળથી જંગી નુકસાન થયું હતું અને આખરે તેને તોડી પાડવામાં આવી હતી.<ref name="wtcstudy">{{Cite web |url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |title=World Trade Center Building Performance Study |month=May | year=2002 |publisher=FEMA |accessdateaccess-date=July 12, 2007}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરથી લિબર્ટી સ્ટ્રીટ સામે આવેલી ડોઇચે બેન્ક બિલ્ડિંગની પછીથી ભારે ટીકા થઈ હતી, કારણ કે તેમાં વસવાટને યોગ્ય ન હોય તેવું ઝેરી વાતાવરણ હતું અને હાલમાં તેનું પુનઃનિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch6.pdf |title=World Trade Center Building Performance Study - Bankers Trust Building |month=May | year=2002 |publisher=FEMA |accessdateaccess-date=July 12, 2007}}</ref><ref>{{Cite web| title=The Deutsche Bank Building at 130&nbsp;Liberty Street | publisher=Lower Manhattan Construction Command Center |url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/130Liberty/default.asp |accessdateaccess-date=July 12, 2007}}</ref> 30 વેસ્ટ બ્રોડવે પરની બરો ઓફ મેનહટન કમ્યુનિટી કોલેજનો ફિટમેનહોલ પણ દોષી બન્યો હતો અને કારણ કે હુમલામાં તેને નુકસાન થયું હતું તેનું પુનઃનિર્માણ કરાશે.<ref>{{Cite web|title=Fiterman Hall - Project Updates |publisher=Lower Manhattan Construction Command Center |url=http://www.lowermanhattan.info/construction/project_updates/fiterman_hall_39764.aspx |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref>
 
[[File:World Trade Center site 2010.jpg|right|thumb|ડબલ્યુટીસી (WTC) સાઇટ, એપ્રિલ 2010]]
આ ત્રાસવાદી હુમલા પછીના પ્રસાર માધ્યમોના અહેવાલો જણાવતા હતા કે સેંકડો લોકોના આ હુમલામાં મોત થયા હોત, કારણ કે ટાવર્સમાં સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન 50,000થી વધુ લોકો રહેતા હતા. 9/11 હુમલામાં મૃત્યુઆંક આખરે 2,752નો આવ્યો હતો, જેમાં ફેલિસિયા જોન્સનો સમાવેશ થાય છે, જેમનો {{Nowrap|May 2007}}માં સત્તાવાર મૃત્યુઆંકમાં સમાવેશ કરાયો હતો, કારણ કે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ધારાશાયી થવાથી ધુમાડો અને રજકણોથી થયેલી ફેફસાની બિમારીથી તેમનું પાંચ મહિના બાદ મોત થયું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/05/24/nyregion/24dust.html |title=For the First Time, New York Links a Death to 9/11 Dust |author=DePalma, Anthony |work=The New York Times |date=May 24, 2007}}</ref> સિટી મેડિકલ એક્ઝામિનર્સની ઓફિસે સત્તાવાર મૃત્યુઆંકમાં પછી બીજા બે વ્યક્તિનો ઉમેરો કર્યો હતો, જેમાં ડો. સ્નેહા એની ફિલિપ અને લીઓન હેવર્ડનો સમાવેશ થાય છે. લીયોન હેવર્ડને ટ્વીન ટાવર્સ પરના હુમલાને પગલે ડસ્ટ ઇન્સ્ટેશન થયું હતું અને લિમ્ફોમા નામની બિમારીને કારણે 2008માં તેમનું મોત થયું હતું.<ref>{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/07/10/national/main4250100.shtml |title=Official 9/11 Death Toll Climbs By One |work=CBS News | agency = Associated Press |date=July 10, 2008 |accessdateaccess-date=August 29, 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/12/nyregion/12groundzero.html |title=9/11's Litany of Loss, Joined by Another Name |newspaper=The New York Times |date=September 11, 2009 |accessdateaccess-date=August 29, 2010 | first=Lisa W. | last=Foderaro}}</ref> વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની 101થી 105માં માળે આવેલી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્ક કેન્ટોર ફિટ્ઝગેરાલ્ડ એલ.પીએ 658 કર્મચારી ગુમાવ્યા હતા, જે બીજી કોઇ કંપની કરતા ઘણા વધારે હતા,<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/Americas/5282060.stm?lsf |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |work=BBC News Online | location = London |date=September 4, 2006 |accessdateaccess-date=May 20, 2008}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> જ્યારે કેન્ટોર ફિટ્ઝગેરાલ્ડથી નીચે આવેલા 93-101 માળ (ફ્લાઇટ 11ના હુમલાનું સ્થળ) પર માર્શ એન્ડ મેકલેનન કંપનીઝે 295 કર્મચારી ગુમાવ્યા હતા, તથા એઓન કોર્પોરેશનના 175 કર્મચારીના મોત થયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.investmentnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070911/REG/70911011 |title=Industry honors fallen on 9/11 anniversary |work =InvestmentNews |author= Siegel, Aaron |date=September 11, 2007 |accessdateaccess-date=May 20, 2008}}</ref> મૃત્યુ પામેલા 343 લોકો ન્યૂ યોર્ક સિટી ફાયરફાઇટર્સના હતા, 84 લોકો પોર્ટ ઓથોરિટીના કર્મચારી હતા, જેમાંથી 37 પોર્ટ ઓથોરિટીની પોલીસ વિભાગમાં હતા અને 23 લોકો ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ વિભાગના ઓફિસર હતા.<ref>{{Cite news |first1=Denise | last1 = Grady |first2 =Andrew C. | last2 = Revkin |title=Lung Ailments May Force 500 Firefighters Off Job |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05E1DC1631F933A2575AC0A9649C8B63 |date=September 10, 2002 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=May 23, 2008}}</ref><ref>{{Cite news|title=Post-9/11 report recommends police, fire response changes |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2002-08-19-nypd-nyfd-report_x.htm |date=August 19, 2002 |agency=Associated Press |newspaper=USA Today | location = Washington DC |accessdateaccess-date=May 23, 2008}}</ref><ref>{{Cite news |title=Police back on day-to-day beat after 9/11 nightmare |url=http://archives.cnn.com/2002/US/07/20/wtc.police/index.html |date=July 21, 2002 |work=CNN |accessdateaccess-date=May 23, 2008}}</ref> ટાવર્સ તુટ્યા પડ્યા ત્યાં સુધી તેમાં જ રહેલા તમામ લોકોમાંથી માત્ર 20 લોકોને જીવંત હાલતમાં બહાર કાઢી શકાય હતા.<ref>{{Cite news |url=http://www.rockymountainnews.com/drmn/movies/article/0,2792,DRMN_23_4893572,00.html |title=Terror in close-up |author=Denerstein, Robert | location = Denver, CO |date=August 4, 2006 |newspaper=Rocky Mountain News |accessdateaccess-date=November 19, 2008}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref>
 
==પુનઃનિર્માણ==
[[File:New wtc.jpg|thumb|right|ભાવિ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું દૃશ્ય]]
 
કાટમાળને સાફ કરવાની કામગીરી આઠ મહિના સુધી દિવસમાં 24 કલાક ચાલુ રહી હતી. કાટમાળને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળથી સ્ટેટેન ટાપુના ફ્રેશ કિલ્સ પર લઈ જવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં કાટમાળને બીજી જગ્યાએ ખસેડવામાં આવ્યો હતો. {{Nowrap|May 30}}, 2002ના રોજ સાફસૂફીના પ્રયાસોનો અંત આવ્યો હોવા અંગેની સત્તાવાર જાહેરાત તરીકે એક કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |date=May 30, 2002 |publisher=CNN |accessdateaccess-date=September 11, 2008}}</ref> 2002માં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના મુખ્ય સ્થળની ઉત્તરમાં આવેલા સ્થળ પર નવા 7 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના બાંધકામ માટે જમીન ખોદવામાં આવી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર આ સાઇટના માસ્ટર પ્લાનમાં સામેલ ન હોવાથી લેરી સિલ્વરસ્ટેઇન તેના પુનઃબાંધકામને વિલંબ વગર આગળ ધપાવી શક્યા હતા, તેનું બાંધકામ પૂરું થયું હતું અને તેને {{Nowrap|May 2006}}માં સત્તાવાર રીતે ખુલ્લી મૂકાઈ હતી, તેના બાંધકામને અગ્રતા પણ માનવામાં આવતું હતું, કારણ કે કોન્સોલિડેટેડ એડિસન કંપનીનું ઇલેક્ટ્રીકલ સબસ્ટેશન આ ઇમારતની નીચેના માળ પર આવેલું હતું, અને ત્યાંથી લોઅર મેનહટનની વીજળીની માગ પૂરી કરવામાં આવતી હતી.<ref>{{Cite news|title=Developer's Pace at 7&nbsp;World Trade Center Upsets Some |work=The New York Times |date=January 31, 2002 |author=Bagli, Charles V. |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E4DD1F3AF932A05752C0A9649C8B63 |accessdateaccess-date=February 17, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lowermanhattan.info/news/7_world_trade_center_50451.aspx |title=7&nbsp;World Trade Center Opens with Musical Fanfare |publisher=Lower Manhattan Development Corporation (LMDC) |date=May 22, 2006 |accessdateaccess-date=July 27, 2007}}</ref><ref name="ar-June2006">{{Cite news|title=Major Step at Ground Zero: 7&nbsp;World Trade Center Opening |publisher=Architectural Record |date=May 17, 2006 |url=http://www.archrecord.construction.com/news/wtc/archives/060517opening.asp |accessdateaccess-date=February 17, 2008}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં {{Nowrap|November 2003}}માં હંગામી પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશન ખોલવામાં આવ્યું હતું, અને તેની જગ્યાએ પછી સાન્ટીયાગો કેલેટ્રાવા દ્વારા ડિઝાઇન કરાયું કાયમું સ્ટેશન બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.panynj.gov/drp/pdfdocs/env/feis/VolumeI/07_Urban%20Design.pdf |work=Permanent WTC Path Terminal Final Environmental Impact Statement and Section 4(f) Evaluation |title=Urban Design and Visual Resources (Chapter 7) |format=PDF |publisher=Port Authority of New York and New Jersey |date = May 2005|accessdateaccess-date=November 19, 2008 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080306041907/http://www.panynj.gov/drp/pdfdocs/env/feis/VolumeI/07_Urban+Design.pdf |archivedate = March 6, 2008}}</ref>
 
મુખ્ય વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સાઇટ પર સિલ્વરસ્ટેઇન અને પોર્ટ ઓથોરિટી સહિત સંખ્યાબંધ પક્ષકારો જોડાયેલા હતા, જેમાં પોર્ટ ઓથોરિટીમાં ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટના ગવર્નર જ્યોર્જ પટાકી પાસે કેટલીક સત્તા હતી. મૃતકોના કુટુંબો તેમજ આજુબાજુ વિસ્તારના લોકો અને મેયર માઇકલ બ્લૂમર્ગ અને બીજા લોકો પૂરતા અભિપ્રાય મેળવવા માગતા હતા. ગવર્નર પટાકીએ પુનઃબાંધકામ કામગીરીની દેખરેખ રાખવાના સત્તાવાર કમિશન તરીકે {{Nowrap|November 2001}}માં લોઅર મેનહટન ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (એલએમડીસી (LMDC))ની રચના કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DEFD81639F930A35752C1A9679C8B63 |author=Pérez-Peña, Richard |title=State Plans Rebuilding Agency, Perhaps Led by Giuliani |work=The New York Times |date=November 3, 2001 |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref> એલએમડીસી (LMDC)એ આ સાઇટ માટેની સંભવિત ડિઝાઇન મેળવવા માટે એક સ્પર્ધાનું આયોજન કર્યું હતું. ડેનિયન લાઇબ્સકિન્ડની મેમરી ફાઉન્ડેશનની ડિઝાઇનને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સાઇટ માટેના માસ્ટર પ્લાન તરીકે સ્વીકારાઈ હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/wtc_site/new_design_plans/selected_design.asp |author=Lower Manhattan Development Corporation |title=Selected Design for the WTC Site as of February&nbsp;2003 |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref> આ પ્લાનમાં {{convert|1776|ft}} ફ્રીડમ ટાવર (હાલમાં ''વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર'' તરીકે જાણીતો), એક સ્મારક અને સંખ્યાબંધ ઓફિસ ટાવર્સનો સમાવેશ થતો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સાઇટ મેમોરિયલ સ્પર્ધામાંથી ''રિફ્લેક્ટિંગ એબસન્સ'' ના નામ હેઠળની માઇકલ અરદ અને પીટર વોકરની {{Nowrap|January 2004}}માં ડિઝાઇન પસંદ કરાઈ હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2004/01/15/nyregion/nyregionspecial3/15memorial.htm&pagewanted=all |title=Unveiling of Memorial Reveals a Wealth of New Details |author=Collins, Glenn and David W. Dunlap |work=The New York Times |date=January 15, 2004 |accessdateaccess-date=November 19, 2008}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref>
 
13 માર્ચ, 2006ના રોજ બાકીનો કાટમાળ દૂર કરવા માટે અને સરવેની કામગીરી કરવા માટે કામદારો વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સાઇટ પર આવ્યા હતા. તેનાથી નેશનલ સપ્ટેમ્બર 11 મેમોરિયલ એન્ડ મ્યુઝિયમના બાંધકામનો સત્તાવાર પ્રારંભ થયો હતો, જોકે તે વિવાદ અને કેટલાંક કુટુંબોના વિરોધ વગરનો ન હતો.<ref>{{Cite news|url=http://abcnews.go.com/print?id=1719737 |title=Construction on Ground Zero Memorial Ignites Protests |author=Katersky, Aaron |date=March 13, 2006 |publisher=ABC News |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref> {{Nowrap|April 2006}}માં પોર્ટ ઓથોરિટી અને લેરી સિલ્વરસ્ટેઇને એક સમજૂતી કરી હતી, જે મુજબ ટાવર ટુ, થ્રી અને ફોર માટે લિબર્ટી બોન્ડ મારફતે ભંડોળ આપવાના બદલામાં સિલ્વરસ્ટેઇને ફ્રીડમ ટાવર અને ટાવર ફાઇવને વિકસિત કરવાના હકો છોડી દીધા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/04/28/nyregion/28rebuild.html |title=Freedom Tower Construction Starts After the Beginning |author=Dunlap, David W. |date=April 28, 2006 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.rpa.org/spotlight/issues/spotlightvol5_06.html |title=At the Heart of Ground Zero Renegotiations, a 1,776-Foot Stumbling Block |author=Todorovich, Petra |journal=Spotlight on the Region |publisher=Regional Plan Association |date=March 24, 2006 |volume=5 |accessdateaccess-date=November 19, 2008 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080605052142/http://www.rpa.org/spotlight/issues/spotlightvol5_06.html |archivedate = June 5, 2008 | issue=6}}</ref> {{Nowrap|April 27}}, 2006ના રોજ ફ્રીડમ ટાવર માટેનું ખાતમુહૂર્ત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/28/AR2006042800601.html |title=Construction Begins at Ground Zero |author=Westfeldt, Amy |work=Washington Post / AP |date=April 28, 2006 |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref>
 
મે 2006માં આર્કિટેક્ટ રિચાર્ડ રોજર્સ અને ફુમિહિકો મેકીને અનુક્રમે ટાવર થ્રી અને ફોર માટેના આર્કિટેક્ટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/05/03/arts/design/03towe.html |title=Richard Rogers to Design Tower at Ground Zero |author=Pogrebin, Robin |date=May 3, 2006 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref> ટાવર ટુ, થ્રી અને ફોરની અંતિમ ડિઝાઇન {{Nowrap|September 7}}, 2006ના રોજ ખુલ્લી મૂકાઈ હતી. ટાવર ટુ અથવા 200 ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટની કુલ {{convert|1350|ft}} ઊંચાઇમાં છતની ઊંચાઈ {{convert|1254|ft}} અને ત્રિસ્તંભીય શિખરની ઊંચાઇ {{convert|96|ft}} હશે. ટાવર થ્રી અથવા 175 ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટની છતની ઊંચાઈ 1,155 ફીટ (352 મીટર) હશે અને એન્ટેનાની ઊંચાઈ સુધી પહોંચશે.{{convert|1255|ft}} ટાવર ફોર અથવા 150 ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટની એકંદર ઊંચાઈ {{convert|946|ft}} હશે.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/09/07/nyregion/08towerscnd.html |title=Designs Unveiled for Freedom Tower’s Neighbors |work=The New York Times |author=Dunlap, David W. |date=September 7, 2006 |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref> {{Nowrap|June 22}}, 2007ના રોજ પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સીએ જાહેરાત કરી હતી કે જેપી માર્ગેન ચેઝ હાલમાં ડોઇચે બેન્કનું બિલ્ડિંગ છે તે સાઇટ 5 પર 42 માળની ઇમારત એટલે કે ટાવર 5નું નિર્માણ કરશે<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/06/14/nyregion/14rebuild.html |title=Chase Bank Set to Build Tower by Ground Zero |author=Bagli, Charles V. |date=June 14, 2007 |work=The New York Times |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref> અને કોહન પીટર્સન ફોક્સની આ બિલ્ડિંગના આર્કિટેક્ટ માટે પસંદગી કરાઈ છે.<ref>{{Cite news|url=http://archrecord.construction.com/news/daily/archives/070730wtc.asp |title=Kohn Responds to WTC5 Criticisms |publisher=Architectural Record |date=July 30, 2007 |author=Appelbaum, Alec |accessdateaccess-date=November 19, 2008}}</ref>
 
===વિવાદ===
1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનાં બાંધકામ અંગે તેની ડિઝાઇનથી લઇને નામમાં ફેરફાર સુધીની ટિકા થઈ હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,511278,00.html|title=Freedom Tower Name Change Slammed as Unpatriotic|date=March 28, 2009 |work=Fox News.com|publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news| url=http://www.cnn.com/2005/US/05/18/wtc.trump/ | work=CNN | title=Trump pushes own Ground Zero plan | date=May 19, 2005}}</ref> ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર માઇકલ બ્લૂમબર્ગે 2003માં જણાવ્યું હતું કે ‘ફ્રીડમ ટાવર હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનશે નહીં, જે ફ્રીડમ ટાવર તરીકે જ હશે.’<ref>{{cite news |url=http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/14660/ |title=Freedom Tower Renaming Draws Criticism |date=last updated April 2, 2009 |first==Charlotte |last=Cuthbertson |publisher=The Epoch Times |accessdateaccess-date=October 31, 2010}}</ref> 2005માં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તત્કાલિન ફ્રીડમ ટાવરની ડિઝાઇનની આકરી ટીકા કરતા તેને ‘ભયાનક ડિઝાઇન’ તરીકે ઓળખાવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/7832944/ |title=Trump calls Freedom Tower disgusting and a pile of junk |publisher=msnbc.msn.com |accessdateaccess-date=October 31, 2010}}</ref>
 
==ડબલ્યુટીસી (WTC) અમેરિકન ધ્વજ ==
 
==લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં==
વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એક સુવિખ્યાત ઇમારત હતી અને તે સંખ્યાબંધ ફિલ્મો, ઘણા ટીવી પ્રોગ્રામ, કાર્ટૂન, કોમિક બુક્સ, વિડિયો ગેમ અને મ્યુઝિક વિડિયોમાં જોવા મળી છે. ''ગોડસ્પેલ'' ના એક હિસ્સાનું ફિલ્માંકન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું બાંધકામ પૂર્ણતાને આરે હતું ત્યારે આ ઇમારતની ટોચ પર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/01/AR2006090100365.html |title=When 'Godspell' Was on Top of the World |work=The Washington Post |date=September 3, 2006 |author=Padget, Jonathan |accessdateaccess-date=November 22, 2008}}</ref> 1971ના ઉનાળામાં બનાવવામાં આવેલી રોબર્ટ રેડફોર્ડની ફિલ્મ ''ધ હોટ રોક'' માં હેલિકોપ્ટર આંશિક રીતે પૂરા થયેલા ટાવર્સની આજુબાજુ ઉડતું હોય તેવું દૃશ્ય લેવામાં આવ્યું હતું. (આ દૃશ્યમાં એક જગ્યાએ અંદર બાંધકામ કામગીરી ચાલતી હોવાનું જોઇ શકાય છે), 1976ની ફિલ્મ ''કિંગ કોંગ'' નું અંતિમ દૃશ્યનું શુટીંગ એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગની જગ્યાએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ટોચ પર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918259,00.html?internalid=ACA |title=The King Leaks |work=Time Magazine |date=August 30, 1976 |accessdateaccess-date=November 22, 2008}}</ref> 1983ની ફિલ્મ ''ટ્રેડિંગ પ્લેસિસ'' નું ફિલ્માંકન ડબલ્યુટીસી (WTC)ની બહાર તેમજ 4 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના ન્યૂ યોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ ફ્લોર પર કરવામાં આવ્યું હતું. કેવિન મેકકેલિસ્ટર લોઅર મેનહટનની મુલાકાત લે છે ત્યારે બંને ટાવર્સ ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' માં દેખાય છે.
 
1981ની ફિલ્મ ''એસ્કેપ ફ્રોમ ન્યૂ યોર્ક'' માં 1 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના છત પર ગ્લાઇડર ઉતારવામાં આવ્યું હતું. 1998ની ફિલ્મ ''એન્ટઝ'' ના અંતિમ દૃશ્યમાં આ ટાવર્સ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. 2001ની ફિલ્મ ''એ.આઇ. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ'' માં પણ ટાવર્સ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, તેમાં નજીકના સમયના અને 2000 વર્ષ પહેલાના બંને દ્રશ્યોમાં ટાવર્સ દેખાય છે, આ ફિલ્મને 9/11 હુમલાના ત્રણ મહિના પહેલા રિલીઝ કરવામાં આવી હતી અને ડિરેક્ટર સ્ટીવન સ્પીલબર્ગે આ દ્રશ્યોને પછીના ડીવીડી રિલીઝમાં પણ જાળવી રાખવાનું પસંદ કર્યું હતું.
 
11 સપ્ટેમ્બરના હુમલા સંબંધિત ઘટનાઓનું સંખ્યાબંધ દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને સામાન્ય ફિલ્મોમાં નિરુપણ કરાયું છે, જેમાં 2006માં બનાવવામાં આવેલી બે મુખ્ય ફિલ્મો ઓલિવર સ્ટોન્સની ''વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર'' અને પોલ ગ્રીનગ્રાસની ''યુનાઇટેડ 93'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.New Yorker.com/archive/2006/05/01/060501crci_cinema |title=Last Impressions - "United 93" and "The Death of Mr. Lazarescu" |author=Denby, David |date=May 1, 2006 |work=The New Yorker |accessdateaccess-date=November 22, 2008}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.New Yorker.com/archive/2006/08/21/060821crci_cinema |title=On Duty - World Trade Center |author=Denby, David |date=August 21, 2006 |work=The New Yorker |accessdateaccess-date=November 22, 2008}}</ref> 9/11 પછી તરત રિલીઝ થયેલી કેટલીક ફિલ્મોમાં આકાશ પરના શોટમાંથી ટ્વીન ટાવર્સને ડિજિટલી દૂર કરાયા હતા, આવી એક ફિલ્મ ''સ્પાઇડર-મેન'' છે.<ref>{{Cite news|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20020602&slug=broder02 |title=Spider-Man swings too close to reality |author=Broder, David S. |work=Seattle Times |date=June 2, 2002 |accessdateaccess-date=November 22, 2008}}</ref> 2008માં લોકપ્રિય ટીવી ધારાવાહિકનું પુનઃપ્રસારણ કરતા મોટાભાગના નેટવર્કે ટ્વીન ટાવર્સને જાળવી રાખવાનું પસંદ કર્યું હતું, આવો નિર્ણય ''ફ્રેન્ડ્ઝ'' ના શુટિંગ અને ''ધ સિમ્પ્સન'' ના એપિસોડમાં એસ્ટાબ્લિશિંગ શોટમાં જોવા મળી છે.
 
એચબીઓ (HBO)ની ''સેક્સ એન્ડ સિટી'' ના પ્રારંભિક એપિસોડ તેમજ ''ધ સોપ્રાનોસ'' ના આ ઇમારતના નાશ પછીના એપિસોડમાંથી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના દ્રશ્યોને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, તેનો હેતુ 9/11ના મૃતકોનો આદર જાળવવાનો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2002-07-18-sex-and-the-city_x.htm |title=Breaking down 'Sex and the City' |author=Oldenburg, Ann |work=[[USA Today]] |date=July 18, 2002 |accessdateaccess-date=November 22, 2008}}</ref>
 
ફોક્સ સિરિઝ ''ફ્રીન્જ'' ની સિઝન વન ફાઇનલમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરને ન્યૂ યોર્ક સિટીની સમાંતર વિશ્વ સાથે અકબંધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite news |url=http://memles.wordpress.com/2009/05/12/season-finale-fringe-theres-more-than-one-of-everything/ |title=Season Finale: Fringe – There’s More Than One of Everything |date=May 12, 2009 |publisher=Cultural Learnings |accessdateaccess-date=October 31, 2010 }}</ref>
 
==આ પણ જુઓ==
૧,૦૧,૬૮૨

edits